Ο πόλεμος των Βάγκνερ

ΧΡΟΝΙΚΟ

Οι δύο ετεροθαλείς αδελφές κατάφεραν να επικρατήσουν έναντι της εξαδέλφης τους στη μάχη της διαδοχής για το πηδάλιο του φημισμένου Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ. Το παρασκήνιο, οι ίντριγκες, οι προοπτικές

---

Η Εύα Βάγκνερ-Πασκιέ και η Καταρίνα Βάγκνερ, Αύγουστος 2008

---

Για τους παροικούντας την Ιερουσαλήμ, τους απανταχού φίλους του λυρικού θεάτρου εν προκειμένω, η υπόθεση της διαδοχής στην κορυφή του διάσημου Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ θα μπορούσε κάλλιστα να «τροφοδοτήσει» το λιμπρέτο μιας σύγχρονης όπερας βασισμένης, εν τούτοις, στην παλιά δοκιμασμένη συνταγή: πάθη και μίση, ίντριγκες και ανατροπές, φιλοδοξίες και συμφιλιώσεις. Οσο για το πολυπόθητο «χάπι εντ», αποτελεί, ως γνωστόν, μια εξέλιξη κάθε άλλο παρά δεδομένη στο είδος. Στο συγκεκριμένο πλαίσιο ο χρόνος είναι αυτός που θα δείξει αν πράγματι η συμμαχία ανάμεσα στις ετεροθαλείς αδελφές Εύα Βάγκνερ-Πασκιέ και Καταρίνα Βάγκνερ η οποία κατάφερε να επικρατήσει έναντι της έτερης, αποτελούμενης από τη συνεπώνυμη εξαδέλφη τους Νίκι και τον περίφημο βέλγο ιμπρεσάριο Ζεράρ Μορτιέ θα μπορέσει πράγματι να διασφαλίσει την επιτυχημένη πορεία της διοργάνωσης στο μέλλον και δη εν μέσω μιας γενικότερα δύσκολης συγκυρίας για την Ευρώπη αλλά και ολόκληρο τον κόσμο.

Η αλήθεια είναι ότι, βλέποντας κάποιος τις πάμπολλες φωτογραφίες που «πλημμύρισαν» τον διεθνή Τύπο το τελευταίο διάστημα με τα πλατιά χαμόγελα τα οποία η 63χρονη Εύα και η 30χρονη Καταρίνα χάριζαν η μία στην άλλη υπό το συγκινημένο βλέμμα του 89χρονου πατέρα τους Βόλφγκανγκ - άρτι αποχωρήσαντος από την ηγεσία του Φεστιβάλ ύστερα από 57 συναπτά έτη - δύσκολα θα μπορούσε να πιστέψει πως μέχρι πριν από μερικούς μήνες οι δύο ετεροθαλείς αδελφές όχι μόνο ήταν αντίπαλες αλλά κυριολεκτικά είχαν... «βγάλει μαχαίρια». Τι τις οδήγησε στην πρόσφατη μεταστροφή; Η εκδοχή που τις θέλει την ανάγκη ποιούμενες φιλοτιμία προβάλλει μάλλον πειστικότερη από τις δηλώσεις του τύπου: «Καταλάβαμε πως η αυτή η διαμάχη δεν είχε νόημα και αποφασίσαμε να προχωρήσουμε ενωμένες, για το καλό της οικογένειας και του Φεστιβάλ».

• Το χρονικό μιας απόφασης

Η απόφαση την οποία έλαβε την προηγούμενη Δευτέρα το 24μελές Ιδρυμα που διευθύνει τη διοργάνωση και όπου εκπροσωπούνται τόσο η ομοσπονδιακή γερμανική κυβέρνηση όσο και οι τοπικές αρχές και δη με το εντυπωσιακό αποτέλεσμα 22-0 και δύο αποχές θέτει τέρμα σε μια πολυετή, σκληρή ενδοοικογενειακή διαμάχη. Με δεδομένο το προχωρημένο της ηλικίας του ο Βόλφγκανγκ Βάγκνερ - εγγονός του συνθέτη και ιδρυτή της διοργάνωσης - είχε κληθεί να εγκαταλείψει την ηγεσία του Μπαϊρόιτ από το 2001. Ο ίδιος είχε τότε προσπαθήσει να προωθήσει στην ηγεσία τη δεύτερη σύζυγό του Γκούντρουν, μητέρα της νεαρής Καταρίνα, γεγονός που δεν απεδέχθη το Ιδρυμα τασσόμενο υπέρ της Εύας, κόρης του Βόλφγκανγκ από τον πρώτο γάμο του. Ο ηλικιωμένος Βάγκνερ είχε τότε αρνηθεί μετ' επιτάσεως, με αποτέλεσμα να παραμείνει ο ίδιος στην ηγεσία επικαλούμενος το ισόβιο συμβόλαιό του.

Το περασμένο καλοκαίρι η Καταρίνα Βάγκνερ - με αφορμή το σκηνοθετικό ντεμπούτο της στο Μπαϊρόιτ το οποίο εν τούτοις προκάλεσε έντονες αρνητικές αντιδράσεις - προβλήθηκε ιδιαιτέρως από τα διεθνή μέσα μαζικής ενημέρωσης ως η αποκλειστική διάδοχος του πατέρα της, με τις ευλογίες του τελευταίου. Ωστόσο ο αιφνίδιος θάνατος της μητέρας της τον Νοέμβριο του 2007 - σε συνδυασμό με το ότι από μόνη της και με δεδομένο το νεαρό της ηλικίας της μάλλον δεν συγκέντρωνε τις απαιτούμενες ψήφους - φαίνεται πως άνοιξε τον δρόμο για την προσέγγιση με την ετεροθαλή αδελφή της.

• Οι χαμένοι της μάχης

Με δεδομένο το γεγονός ότι από την ίδρυσή του ως σήμερα το Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ παραμένει αποκλειστικά οικογενειακή υπόθεση - γεγονός για το οποίο ουκ ολίγοι έχουν ανοιχτά εκφράσει τη δυσαρέσκειά τους - ένα ακόμη κομβικό πρόσωπο στη «μάχη» της διαδοχής υπήρξε η 63χρονη Νίκι Βάγκνερ. Κόρη του αδελφού του Βόλφγκανγκ Βάγκνερ Βίλαντ, με τον οποίο συνδιοικούσαν τη διοργάνωση έως το 1966 οπότε εκείνος πέθανε από καρκίνο, νυν διευθύντρια ενός Φεστιβάλ στη Βαϊμάρη, η Νίκι ουδέποτε έκρυψε τις φιλοδοξίες της για το Μπαϊρόιτ. Λίγες ημέρες πριν από τη λήψη της καθοριστικής απόφασης μάλιστα έβγαλε «άσο» από τον μανίκι. Ο λόγος, για τον «αιρετικό» Ζεράρ Μορτιέ, νυν διευθυντή της Οπερας του Παρισιού ως το 2009, οπότε αναλαμβάνει την αντίστοιχη θέση στην όπερα της πόλης της Νέας Υόρκης. Οι δυο τους συμμάχησαν παρουσιάζοντας μια κοινή πρόταση για το μέλλον του Φεστιβάλ η οποία, μεταξύ άλλων, περιελάμβανε τολμηρές συμπαραγωγές με την άλλη πλευρά του Ατλαντικού αλλά και «πειραματικό άνοιγμα» σε συνθέτες πέραν του Βάγκνερ. Αμα τη ανακοινώσει του αποτελέσματος η Νίκι και ο Μορτιέ έκαναν λόγο για «προειλημμένη απόφαση», εξέφρασαν την άποψη ότι η δική τους πρόταση ουδέποτε εξετάστηκε σοβαρά αλλά βεβαίως δεν παρέλειψαν να ευχηθούν καλή επιτυχία στις νέες συνδιευθύντριες.

Οσο για τις τελευταίες οι προκλήσεις που έχουν να αντιμετωπίσουν είναι πολλές και σημαντικές. Καλλιτεχνική σύμβουλος του διάσημου γαλλικού Φεστιβάλ της Aix-En-Provence και της Μητροπολιτικής Οπερας της Νέας Υόρκης η Εύα διαθέτει πράγματι σημαντική πείρα. Η Καταρίνα, από την άλλη, έχει κατά καιρούς δηλώσει την επιθυμία της να «ανοιχτεί» το Φεστιβάλ περισσότερο στο νεανικό κοινό αλλά και να παρακολουθήσει τις σύγχρονες τεχνολογικές εξελίξεις. Καθώς το πρόγραμμα της διοργάνωσης είναι στο μεγαλύτερο μέρος του «κλεισμένο» ως το 2015, θα ήταν μάταιο να περιμένει κανείς άμεσα θεαματικές αλλαγές. Η μόνη, προς το παρόν, άξια λόγου εξέλιξη - πέραν βεβαίως αυτής καθεαυτής της διαδοχής - είναι το ότι οι νέες «σιδηρές κυρίες» του Μπαϊρόιτ δεν θα διαθέτουν ισόβιο συμβόλαιο όπως ο πατέρας τους. Χαρακτηριστική η δήλωση ενός μέλους του ΔΣ μετά την ανακοίνωση του αποτελέσματος: «Δεν έχουμε καμία διάθεση να ξανατραβήξουμε τα ίδια. Το πάθημα έγινε μάθημα...»

[ΙΣΜΑ. Μ. ΤΟΥΛΑΤΟΥ, Το ΒΗΜΑ, 07/09/2008]

Πέφτει η αυλαία για τον Βόλφγκανγκ Βάγκνερ

Ο γηραιός εγγονός του Γερμανού συνθέτη παραδίδει, έπειτα από 42 χρόνια, τη σκυτάλη της διεύθυνσης του Φεστιβάλ Μπαϊρόιτ

The Guardian, Η Καθημερινή, Kυριακή, 7 Σεπτεμβρίου 2008

Ηχαίτη των λευκών μαλλιών είναι πάντα αναγνωρίσιμη, η λάμψη στα μάτια που ποτέ δεν κρύβει τελείως το εσωτερικό ατσάλι είναι ακόμα η ίδια, τα οικογενειακά χαρακτηριστικά που φαίνεται να περνούν αναλλοίωτα από γενιά σε γενιά εξακολουθούν να εκπλήσσουν. Αλλά ο Βόλφγκανγκ Βάγκνερ είναι πλέον ένας εύθραυστος 89χρονος. Και καθώς στηριζόταν στο μπράτσο της κόρης του, της 30χρονης Καταρίνα, για να χαιρετήσει την Αγκελα Μέρκελ και τους άλλους επίσημους καλεσμένους στην έναρξη του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ στις αρχές Αυγούστου, φαινόταν ξεκάθαρο ότι το λυκόφως είχε επιτέλους φτάσει -καθόλου πρόωρα- για τη γενιά του Βόλφγκανγκ στην ηγεσία τής πιο δυναμικής και αμφιλεγόμενης μουσικής δυναστείας στην Ευρώπη.

Ο Βόλφγκανγκ Βάγκνερ κυβέρνησε την κληρονομική γωνιά του της Ευρώπης πιο πολλά χρόνια κι από όσα έχει κυβερνήσει η βασίλισσα Ελισάβετ τη δική της. Η βασιλεία του κάθε άλλο παρά ανέφελη ήταν. Εχουν περάσει 85 χρόνια από τότε που σύστησαν τον τετράχρονο Βόλφγκανγκ στον Αδόλφο Χίτλερ στο Βάνφριντ, το σπίτι της οικογένειας, κατά την πρώτη από τις πολλές επισκέψεις του στο Μπαϊρόιτ.

Σχεδόν εβδομήντα χρόνια πέρασαν από τότε που ο Βόλφγκανγκ και ο αδελφός του, ο Βίλαντ, φωτογραφήθηκαν αγκαζέ με τον λάτρη του Βάγκνερ δικτάτορα, τον οποίο γνώριζαν στα παιδικά τους χρόνια ως «θείο Βολφ». Και πάνε 57 χρόνια από τότε που οι δύο αδελφοί «αναστήσανε» το Φεστιβάλ Μπαϊρόιτ του παππού τους, το 1951, με τη δημόσια δήλωση ότι εκείνο που μετράει είναι η τέχνη και ότι οι επισκέπτες «παρακαλούνται να απέχουν από συζητήσεις ή αντιπαραθέσεις πολιτικού χαρακτήρα».

• Το Φεστιβάλ

Εκτοτε, ο Βόλφγκανγκ δεν κατάφερε απλώς να επιβιώσει. Κατάφερε να πετύχει με τους όρους που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία γι’ αυτόν. Κράτησε το Μπαϊρόιτ και το μοναδικό, οραματικό του θέατρο στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής ζωής, διασφάλισε τη χρηματοδότησή του και τη σταθερότητά του, διατήρησε το γενικά υψηλό μουσικό του επίπεδο και εξακολούθησε να προσφέρει ένα ετήσιο φεστιβάλ Βάγκνερ που θα μπορούσε να πουλάει κάθε φορά πενταπλάσια εισιτήρια απ’ όσα ήταν διαθέσιμα. Και επιπλέον, τα κατάφερε όλα αυτά χωρίς να κάνει παραχωρήσεις στον έλεγχο από την οικογένεια Βάγκνερ και προχωρώντας ενίοτε σε αναπάντεχα τολμηρές καλλιτεχνικές επιλογές - όπως την επηρεασμένη από τον Μαρξ και τον Τζορτζ Μπέρναρ Σο εκδοχή της τετραλογίας του «Δαχτυλιδιού» που σκηνοθέτησε ο Πατρίς Σερό το 1976. Το 1987 ανέθεσε στον Βέρνερ Χέρτζογκ να σκηνοθετήσει τον Λόεγκριν και το 1994 να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για το φεστιβάλ, ενώ φέτος το φεστιβάλ περιλάμβανε μεταξύ άλλων μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα παραγωγή του «Πάρσιφαλ» από τον Νορβηγό σκηνοθέτη Στέφαν Χερχάιμ.

Η επιτυχημένη αυτή πορεία, ωστόσο, δεν ήταν πάντα ανέφελη. Παρ’ όλο που η οικογένεια Βάγκνερ ήταν πάντα πρόθυμη να συζητά δημόσια με τους κατά καιρούς επικριτές της, αλλά και να δημοσιοποιεί τις εσωτερικές διχογνωμίες της, ο ίδιος ο Βόλφγκανγκ ακολούθησε μια λαθρόβια διαδρομή μέσα στο ναρκοπέδιο του παρελθόντος. Οι σχέσεις με τους ναζί τόσο της οικογένειας όσο και του φεστιβάλ συχνά υποβαθμίστηκαν στη διάρκεια των χρόνων που ο Βόλφγκανγκ είχε στα χέρια του τη διεύθυνση. Αξίζει να σημειωθεί ότι η αγγλικής καταγωγής μητέρα του, η Γουίνιφρεντ, εξακολούθησε να καυχάται ανοιχτά για τη φιλία της με τον Χίτλερ μέχρι τον θάνατό της, το 1980. Ο προβληματισμός και η ψυχολογική αναζήτηση σχετικά με το κληροδότημα του ναζισμού, που έχουν σημάδεψει τη ζωή της σύγχρονης Γερμανίας, σπανίως πέρασαν τα τείχη του Μπαϊρόιτ - η αναμνηστική πλάκα για τους ανθρώπους του φεστιβάλ που υπήρξαν θύματα του Ολοκαυτώματος εξορίστηκε στον κήπο του θεάτρου. Και ο Βόλφγκανγκ αντιστάθηκε συστηματικά σε αιτήματα για αλλαγή του ίδιου του φεστιβάλ -ιδιαίτερα όταν προέρχονταν από τα παιδιά του αδελφού του και από τον γιο του, τον Γκότφριντ, με τον οποίο δεν έχει καλές σχέσεις. Επέμεινε πεισματικά ότι το Μπαϊρόιτ πρέπει να εξακολουθήσει να προσφέρει μόνο ένα μηνιαίο φεστιβάλ, όπου να παρουσιάζονται τα 10 «ώριμα» μουσικά δράματα του παππού του.

Τώρα όμως -καθώς πλησιάζουν τα 89α γενέθλιά του- ο Βόλφγκανγκ επιτέλους πείστηκε να αποχωρήσει από τη διεύθυνση του φεστιβάλ, μια θέση που ανέλαβε αμέσως μετά τον θάνατο του Βίλαντ το 1966 και που έχει παραμείνει στην οικογένεια από το πρώτο φεστιβάλ, το 1876, όταν ο Ρίχαρντ Βάγκνερ παρουσίασε για πρώτη φορά τις τέσσερις όπερες του κύκλου του «Δαχτυλιδιού του Νίμπελουνγκ» («Ο χρυσός του Ρήνου», «Βαλκυρία», «Ζίγκφριντ», «Το λυκόφως των θεών»), σ’ ένα ακροατήριο που περιλάμβανε τον Κάιζερ, τον Νίτσε και τον Τσαϊκόφσκι. Η καθυστερημένη αποχώρηση του Βόλφγκανγκ δεν οφείλεται σε έλλειψη προσπαθειών από μέλη της ίδιας της οικογένειάς του και πολιτικούς - ήδη τα μέλη του ιδρύματος του φεστιβάλ του είχαν ζητήσει να παραιτηθεί από το 2002.

• Η διαδοχή

Το 2008 φαίνεται πράγματι να είναι η στιγμή του Βασιλιά Ληρ για τον Βόλφγκανγκ. Τρεις γυναίκες της δυναστείας Βάγκνερ ανταγωνίζονται εδώ και καιρό για τη διαδοχή του γηραιού κυρίου. Τώρα ο Βόλφγκανγκ έχει συμφωνήσει να δώσει το σκήπτρο στις κόρες από τους δύο γάμους του: Στην Εύα, η οποία έχει μεγάλη εμπειρία στη διοίκηση του λυρικού θεάτρου, και στην πολύ νεότερη ετεροθαλή αδελφή της, την Καταρίνα, της οποίας το σκηνοθετικό ντεμπούτο με τους «Αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης», το 2007, έγινε δεκτό με αρκετές επιφυλάξεις από την κριτική. Η πιο ριζοσπαστική υποψηφιότητα, η ανιψιά του Βόλφγκανγκ Νίκι Βάγκνερ, η οποία θέλει να επεκτείνει το ρεπερτόριο του φεστιβάλ και να διοργανώσει ένα λιγότερο «ελιτίστικο» ανοιξιάτικο φεστιβάλ, παρέμεινε αουτσάιντερ. Τελικά, το συμβούλιο του φεστιβάλ αποφάσισε, την περασμένη Δευτέρα, να αναθέσει τη διεύθυνση στις δύο κόρες του Βόλφγκανγκ Βάγκνερ, την Εύα και την Καταρίνα.

Πιθανότατα και ο ίδιος ο Βόλφγκανγκ αναγνωρίζει ότι η διατήρηση του «στάτους κβο» δεν είναι πλέον δυνατή. Αυτός ο ίδιος, άλλωστε, παράγγειλε τη φετινή «αποδόμηση» του «Πάρσιφαλ» από τον Στέφαν Χερχάιμ, στην οποία ο πιο λατρεμένος ήρωας του Βάγκνερ καταστρέφει ένα ομοίωμα της έπαυλης Βάνφριντ στολισμένο με τη ναζιστική σημαία, πριν απευθυνθεί στους θεατές λέγοντάς τους ότι τώρα πλέον πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους για ό,τι ακολουθήσει. Ακριβώς τώρα, λοιπόν, η νεότερη γενιά των Βάγκνερ θα πάρει στα χέρια της αυτή την ευκαιρία.

Τo «δαχτυλίδι» των Βάγκνερ

Στις ετεροθαλείς αδελφές Εύα και Καταρίνα τα ηνία του διάσημου Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ

Η Καταρίνα Βάγκνερ (αριστερά) και η Εύα Βάγκνερ-Πασκιέ με τον καθήμενο πατέρα τους Βόλφγκανγκ Βάγκνερ στην αποχαιρετιστήρια τελετή προς τιμήν του την περασμένη Πέμπτη στο Μπαϊρόιτ. ΑΡ/ΕCΚΕΗΑRD SCΗULΖ

ΜΠΑΪΡΟΪΤ. Ο κύβος ερρίφθη! Οι ετεροθαλείς αδελφές Εύα Βάγκνερ-Πασκιέ και Καταρίνα Βάγκνερ θα είναι αυτές οι οποίες θα διαδεχθούν τον 89χρονο πατέρα τους Βόλφγκανγκ στο «τιμόνι» του διάσημου Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ. Την απόφαση έλαβε χθες το Ιδρυμα το οποίο διοικεί την περίφημη διοργάνωση- στο οποίο συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, εκπρόσωποι τόσο της ομοσπονδιακής γερμανικής κυβέρνησης όσο και τοπικές αρχές- θέτοντας τέλος σε ένα πολυετές, θα έλεγε κανείς, «σίριαλ» φημών, αντεγκλήσεων, αλλά και δολοπλοκιών. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι πρόκειται για μια εξέλιξη η οποία έρχεται λίγα 24ωρα μετά το οριστικό «αντίο» του Βόλφγκανγκ Βάγκνερ, εγγονού του συνθέτη, ο οποίος κράτησε τα ηνία του φεστιβάλ επί 57 συναπτά έτη.

Η συμμαχία των ετεροθαλών αδελφών- της 63χρονης Εύας και της μόλις 30 ετών Καταρίνα, θυγατέρων του Βόλφγκανγκ από τους δύο γάμους του- απεδείχθη ισχυρότερη από αυτή της πρώτης εξαδέλφης τους Νίκι με τον περίφημο βέλγο ιμπρεσάριο Ζεράρ Μορτιέ, η οποία άμα τη ανακοινώσει της την περασμένη εβδομάδα είχε πράγματι ταράξει τα νερά, αυξάνοντας το διεθνές ενδιαφέρον για τις σχετικές εξελίξεις. Η νεαρή Καταρίνα- αρχικά μοναδική ευνοούμενη του πατέρα της, ο οποίος εν τούτοις άλλαξε γνώμη μόλις τους τελευταίους μήνες και δη μετά τον αιφνίδιο θάνατο της δεύτερης συζύγου του Γκούντρουν - έκανε το σκηνοθετικό ντεμπούτο της στη διοργάνωση το περασμένο καλοκαίρι με τους «Αρχιτραγουδιστές της Νυρεμβέργης», μια παραγωγή η οποία μάλλον δεν γνώρισε ιδιαίτερη επιτυχία. Οσο για την ετεροθαλή αδελφή της, έχει διαγράψει μια αναγνωρισμένη πορεία ως καλλιτεχνική σύμβουλος του διάσημου γαλλικού Φεστιβάλ της Αix-en-Ρrovence. «Είμαι σαφώς απογοητευμένη από την εξέλιξη αυτή» δήλωσε από την πλευρά της η 63χρονη Νίκι Βάγκνερ, διευθύντρια η ίδια ενός γερμανικού φεστιβάλ στη Βαϊμάρη. «Ωστόσο εύχομαι καλή επιτυχία στις εξαδέλφες μου» πρόσθεσε. Σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στην περίπτωση του πατέρα τους, για τις δύο νέες επικεφαλής του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ δεν προβλέπεται διά βίου συμβόλαιο.