Ο Σαίξπηρ και το λαϊκό θέατρο

Να πάρουμε μιαν ανάσα από τα τόσα θλιβερά των ημερών! Ατμόσφαιρα ελισαβετιανού θεάτρου, από την εν πολλοίς επινοημένη βιογραφία «Σαίξπηρ - Η Βιογραφία», του ειδικευμένου στις βιογραφίες (Ουάιλντ, Πόε, Ντίκενς) Βρετανού συγγραφέα Πήτερ Ακρόιντ, εκδόσεις «Μικρή Αρκτος», παρουσίαση Δημ. Αναστασόπουλος, «Επτά» - «Κυριακάτικη» 13/2: Ο Ακρόιντ ξεστρατίζει περιγράφοντας πόρνες και ζητιάνους, εμπόρους και αριστοκράτες, θιάσους που διασκεδάζουν ευγενείς, σκηνές αυτοσχέδιες φτιαγμένες από βαρέλια δεμένα μεταξύ τους, που πάνω τους ηθοποιοί παρουσιάζουν ιστορικά-πατριωτικά δράματα σε πλήθος πολύχρωμο που καταβροχθίζει φρούτα και μελόψωμο και τα ξεπλένει με μπύρα! Απίθανη ατμόσφαιρα. Λαϊκό θέατρο πέρα για πέρα. 

[Από ανάλογη διάθεση ορμώμενος, ο καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πρίνστον Αλέξανδρος Νεχαμάς παρατηρεί («Καθημερινή» 13/2): «Η επίθεση του Πλάτωνα εναντίον της τραγωδίας και του Ομήρου ήταν επίθεση κατά της λαϊκής τέχνης της εποχής: έλεγε ότι η τραγωδία συγχέει το αυθεντικό και το ψεύτικο, είναι προορισμένη μόνο για πάθη και μας διαφθείρει. Τα ίδια έλεγε και ο Κόλριτζ (σημ. ποιητής, επιφανής σαιξπηριστής!) για το μυθιστόρημα του 19ου αιώνα ή ο Αντόρνο (σημ. φιλόσοφος, της περίφημης σχολής της Φρανκφούρτης) για την τζαζ...»].

Στη μέση αυτής της εκρηκτικής ατμόσφαιρας, ένας επαρχιώτης ηθοποιός (ηθοποιάρα, πιστεύω) από το ελάχιστο Στράτφορντ στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο (πρωτεύουσα, μαζί με το Παρίσι, τότε του κόσμου) γράφει ακατάπαυστα και παίζει τα γραφτά του (της ώρας!), ανάμεσα σε θεριά της δραματουργίας, με περγαμηνές, μόρφωση, πολυτέλειες. Και τι κάνει ο επαρχιώτης από το Στράτφορντ; Γεφυρώνει... απλά κενό είκοσι αιώνων, ανάμεσα στο κλασικό δράμα του αρχαίου 5ου αιώνα και την εποχή του (από τον Οιδίποδα στον Ληρ) και ανοίγει το δρόμο στο σύγχρονο θέατρο ανάμεσα σε πόρνες, ζητιάνους, εμπόρους και αριστοκράτες, πάνω σε δεμένα βαρέλια, έκθετος στη «δικαιοσύνη του πλήθους»! Καμιά φορά το μεγαλείο είναι τόσο ταπεινό που δύσκολα το φαντάζεσαι και δυσκολότερα το περιγράφεις· ιδίως σε ώρες μίζερες...

[ΜΑΝΤΑΙΟΣ, Ελευθεροτυπία, Τετάρτη 16 Μαρτίου 2011]

ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΗΛ: «Πρωτοπόρος» του λαϊκού θεάτρου

Πίνακας του Θεόφιλου, με τον ίδιο ντυμένο Μεγαλέξανδρο (το κοστούμι το είχε φτιάξει μόνος του)

Ο αρχαγγελικός οιστρήλατος Λέσβιος λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, που τόνε λέγανε «Τσολιά», γιατί φορούσε μόνιμα την επαναστατική παλικαρίσια φουστανέλα, εξόν από τη ζωγραφική του, που μοσχοβολά χρώματα, ήχους, ρυθμούς, τραγούδια, σκοπούς, χορούς, μουσική, ποίηση, ήτανε βαθιά εμπνευσμένος από το καθαυτό ελληνικό λαϊκό θέατρο.

Η ζωγραφική και το λαϊκό θέατρο, όσο κι αν φαίνεται παράξενο, ήταν η ανασαμιά του, ρυθμός στην καρδιά του. Μ' αυτά γεννήθηκε και ζούσε. Ητανε το πετσί του, η χαρά, λαχτάρα και αγαλλίασή του. Από φυσική εσωτερική ορμή είχε τον οίστρο να ζωγραφίζει και να λειτουργεί λαϊκό θέατρο, χωρίς να έχει «μόρφωση».

Ηταν από τους πρώτους, αν όχι ο πρώτος, στα νεοελληνικά χρόνια, που ιερουργούσε, μυσταγωγούσε ελληνικό λαϊκό θέατρο στο Βόλο και στα περίχωρά του, όπου, από το 1909 ως το 1925, έκανε αποκριάτικες θεατρικές παραστάσεις, καθώς και στο νησί του τη Λέσβο, από το 1926 ως το Ι934 οπότε πέθανε.

Τις αποκριάτικες κι άλλες μέρες με παιδιά έφτιαχνε «θίασο», το μπουλούκι, το χορό, κατά την αρχαία τραγωδία. Ντυνότανε και ζωγραφιζόταν ο ίδιος ως Μεγαλέξαντρος, με θώρακα, περικεφαλαία, ασπίδα, κοντάρι, περικνημίδες, όπως ο Καραγκιόζης, στο έργο «Ο Μεγαλέξαντρος και το καταραμένο φίδι». Ισως, είχε δει ο Θεόφιλος το έργο αυτό στο θέατρο σκιών. Ζωγράφιζε το «θίασο», τα αντικείμενα, το χορό, τους ακολούθους, τους «ηθοποιούς», τα πρόσωπά, τα ρούχα τους, με μπογιές, σα να ήτανε Μακεδόνες πολεμιστές, κι έδινε παραστάσεις στους δρόμους και στις πλατείες, όπου παρουσίαζε ψευτομάχες, «γκιόστρες», κονταροχτυπήματα, παρελάσεις. Χειροπιαστή μαρτυρία γι' αυτές τις λαϊκές θεατρικές παραστάσεις είναι φωτογραφίες, που φτάσαν ως εμάς, όπου φαίνεται ο Θεόφιλος ως Μεγαλέξαντρος, με το μπουλούκι του - Μακεδόνες πολεμιστές. Μετά την παράσταση έπαιρνε το θίασο, φωτογραφιζότανε και τις φωτογραφίες τις πουλούσε σαν «καρτ-ποστάλ». Και τούτο, γιατί «πενία τέχνας κατεργάζεται». Σ' όλη του τη ζωή, σαν τον Καραγκιόζη, πεινασμένος ήταν ο Θεόφιλος. Στο τέλος, όσοι τον εκμεταλλεύονταν, και δυστυχώς τον εκμεταλλεύονται ακόμα και σήμερα, του πέταξαν ένα πιάτο χαλασμένα ψάρια. Δηλητηριάστηκε, κι από τους πόνους της καρδιάς του, πέθανε. Ετσι αναφέρει κι η σχετική, ιατρική γνωμάτευση ότι πήγε από «καρδιακό νόσημα»... [Βασίλης Πλάτανος, Ριζοσπάστης, 16/3/2008]